۵ عمل غیراخلاقی در پژوهش که ادیتورهای مجله از آنها نفرت دارند

۱- مولفین و پژوهشگران اغلب مقاله خود را در آن واحد به بیش از یک مجله ارسال می‌کنند. آنها باید این مساله را در نظر بگیرند که در بیشتر اوقات داوران چند مجله مشترک هستند و ارسال به بیش از یک مجله در آن واحد به سادگی از سوی داوران و ادیتورها می‌تواند کشف شود. به این خاطر با مرتکب شدن به چنین رفتاری نام مولفین معمولاً در لیست سیاه مجلات قرار می‌گیرد و به راحتی نمی‌توانند در آینده مقالات خود را چاپ کنند.

۲- سرقت علمی تنها به این مفهوم نیست که در مقاله خود، نتایج پژوهشگران دیگر را بدون ذکر رفرنس ارایه کنیم بلکه  اگر نویسنده سعی کند در نگارش مقاله کنونی از مقالات قبلی خود به صورت ناشیانه استفاده نماید نیز سرقت علمی تلقی می‌شود. این کار با مفهوم خود ارجاعی است و مولفین برای اینکه ضریب استناد مقالات خود را بالاتر ببرند گاهاً به صورت ناشیانه و حتی بدون هیچ گونه ارتباط منطقی بین رفرنس و موضوع کنونی مورد بررسی، به مقالات گذشته خود ارجاع می‌دهند. در نظر داشته باشید که ادیتورها کاملاً این موارد را چک می‌کنند و بسیار حساس هستند.

۳- ادیتورها با انواع مختلفی از نویسندگان روبرو هستند. بعضی از پژوهشگران اسامی بر روی مقاله به عنوان نویسنده ذکر می‌کنند که آنها هیچ نقشی در نوشتن مقاله نداشته‌اند یا اینکه اسامی که باید ذکر می‌شد بر روی مقاله به هر دلیلی ذکر نشده است. ذکر نام فردی که در طول انجام مقاله فعالیت خاصی نکرده است به خودی خود مشکلی ندارد. اما، گاهاً مولفین بدون کسب اجازه از فردی اقدام به ذکر نام وی به عنوان مولف می‌کنند تا بلکه شهرت و آوازه او بتواند امتیازی مثبت در فرآیند پذیزش و چاپ مقاله داشته باشد. برعکس، فردی که در فرآیند نگارش مقاله کمک کرده است اما اسم وی در میان مولفین درج نشده است. در صورتی که شکایتی از این افراد به دفتر مجله ارسال شود، ایدتورها به صورت جدی این مساله را پیگیری خواهند نمود و تاثیر بسیار منفی در فرآیند پذیرش و چاپ خواهد داشت.

۴- در عرصۀ علم و پژوهش امکان بروز تضاد منافع وجود دارد. ممکن است نتایج پژوهش‌های یک پژوهشگر به‌گونه‌ای باشد که به وی سود اقتصادی برساند. اگر نویسنده دارای جایگاه یا شرایط خاصی باشد که این جایگاه یا شرایط با پژوهش و نتایج آن رابطه‌ داشته باشد، این رابطه باید کاملاً شفاف‌سازی شود تا مخاطبان تصمیم‌گیری دقیق‌تری دربارۀ پژوهش و نتایج آن داشته باشند. مهم‌ترین کارکرد بخش تضاد منافع (که از آن در فارسی با عنوان تضاد علائق یا برخورد منافع هم یاد می‌شود) دقیقاً اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازیِ همین رابطۀ خاص نویسنده با پژوهش و نتایج آن است. محتوای تضاد منافع همیشه مربوط به مسائل اقتصادی نیست. اگر مقاله‌ای همراه با نام نویسندگانش برای یک داور ارسال شد و نویسندگان از همکاران و آشنایان داور باشند، در این صورت وظیفۀ داور است که این را به اطلاع دفتر مجله برساند. در مواردی ممکن است برحسب اتفاق مقاله‌ای از دانشجوی داور به صورت بدون نام برای او ارسال شود و داور با خواندن محتوا متوجه این مطلب شود، در چنین مواردی داور باید این را به اطلاع سردبیر و دفتر مجله برساند. البته این افشای حقیقت به این معنا نیست که داور به‌طور حتم مرتکب تضاد منافع می‌شود و داوری‌اش فاقد صلاحیت و دقت لازم است بلکه اخلاق حکم می‌کند که سردبیر و دفتر مجله از این قضیه باخبر باشد. بنابراین، رعایت این اصول و نگارش تضاد منافع و شفافیت و صراحت در آن از اصول اساسی مقاله برای ادیتورهاست.

۵- نگارش سالامی یا حجم دهنده نیز یکی از موارد بسیار حساس ببرای ادیتورهاست. ادیتورها با مشاهده چنین نگارش‌هایی دیدگاه بسیار منفی نسبت به مقاله می‌گیرند. برای آشنایی با مفاهیم نگارش سالامی و یا حجم دهنده می‌توانید این مطلب را مشاهده کنید (انتشار سالامی و انتشار حجم دهنده چه مفهومی دارند؟)

نوشته ۵ عمل غیراخلاقی در پژوهش که ادیتورهای مجله از آنها نفرت دارند اولین بار در موسسه پژوهشی اوج دانش پدیدار شد.

بیشتر بخوانید: چاپ مقاله و اشتباهات رایج در آن

چاپ مقاله و اهمیت ذکر موضوعات اخلاقی در آن

محققان می‌بایست حقوق مشارکت‌کنندگان و برخی موضوعات اخلاقی دیگر در پژوهش را رعایت نمایند. مهمترین حقوق مشارکت‌کنندگان و یا موضوعات اخلاقی عبارتند از:

۱- تاییدیه کمیته اخلاق: Ethics Committee Approval

۲- رضایت آگاهانه بیمار: Patients’ “Informed Consent

۳- حمایت کننده مالی یا اسپانسر پژوهش: Financial Support

۴- محرمانه بودن: Confidentiality

۵- تضاد منافع: Conflict of Interest

یقیناً هر پژوهشگری الزامی ندارد تا در پژوهش خود سندیتی برای حفظ تمامی حقوق و موارد اخلاقی فوق ذکر کند. برای مثال، فردی که در رشته برق و الکترونیک پژوهش را انجام داده که نمونه پژوهشی وی یک نمونه غیر انسانی بوده است ذکر موارد ۱ و ۲ بی مورد است.

برعکس، پژوهشگرانی که در رشته هایی مانند روانشناسی و پزشکی با نمونه‌های انسانی سروکار دارند و یا درمانی را بر روی آنها اعمال می‌کنند داشتن تاییدیه کمیته اخلاق و مجوز رضایت آگاهانه بیمار بسیار الزامی است. در موارد بسیاری عدم وجود چنین سندیت‌هایی باعث می‌شود که حتی مقاله وی از سوی سردبیران مجله برای داوران ارسال نگردد و مقاله ریجکت شود. شایان ذکر است، با توجه به حساسیت‌های به وجود آمده، پژوهشگرانی که می‌خواهند مقاله خود را چاپ کنند الزاماً باید چنین مفادی را رعایت کنند.

همچنین، بندهای ۳ تا ۴ نیز بسیار ضروری هستند. پژوهشگرانی که از طرف سازمان یا افرادی برای پژوهش خود حمایت‌‌های مالی دریافت کرده‌اند، می‌بایست به ذکر این افراد و یا ارگانها به عنوان اسپانسر اشاره نمایند که در صورت عدم ذکر این موارد و شکایت این افراد، مقاله آنها حتی بعد از چاپ دچار مشکل خواهد شد.

در مطالب بعدی سعی می‌کنیم نمونه‌هایی از شکل ارایه این مفاد حقوقی و اخلاقی در مقالات را اشاره نماییم.

نوشته چاپ مقاله و اهمیت ذکر موضوعات اخلاقی در آن اولین بار در موسسه پژوهشی اوج دانش پدیدار شد.