راهنمای نویسنده مسئول (Corresponding Author): وظایف و مزایا
در ساختار علمی و نظام نشر پژوهش، جایگاه نویسنده مسئول یا همان Corresponding Author از اهمیت ویژهای برخوردار است. این فرد نهتنها مسئولیت ارسال مقاله به نشریه را بر عهده دارد، بلکه رابط اصلی میان اعضای تیم پژوهش و سردبیر مجله است. نویسنده مسئول در چرخهٔ انتشار از نخستین مرحلهٔ ارسال تا دریافت پذیرش نهایی و پس از چاپ، نقش کلیدی در اعتبار پژوهش و شفافیت علمی دارد. در بسیاری از نشریات معتبر مانند Elsevier و Springer Nature، این مسئولیت تنها به فردی واگذار میشود که تسلط کامل بر محتوای مقاله داشته و بتواند بهصورت دقیق و پاسخگو با داوران، ویراستاران و خوانندگان ارتباط برقرار کند.
اهمیت این نقش زمانی دوچندان میشود که بدانیم بر اساس دستورالعملهای انجمن اخلاق نشر (COPE)، نویسنده مسئول نمایندهٔ اخلاقیِ کل تیم پژوهش در برابر مجله و جامعهٔ علمی است. اگر خطای ساختاری، دادهٔ نادرست یا مسئلهای اخلاقی از سوی سایر نویسندگان رخ دهد، مجازات یا مسئولیت پاسخگویی پیش از همه متوجه نویسندهٔ مسئول خواهد بود. بنابراین انتخاب فرد مناسب برای این جایگاه نیازمند دانش فنی، تجربه ارتباطی و تعهد پژوهشی بالاست. مقالهٔ حاضر با رویکردی تحلیلی به معرفی دقیق وظایف عملی، مزایا، تفاوت نقش نویسندگان و خطاهای رایج در تعیین نویسندهٔ مسئول میپردازد تا پژوهشگران تازهکار بتوانند با دیدگاهی روشنتر، از اشتباهات و چالشهای حقوقی و اعتباری در فرایند چاپ مقاله جلوگیری کنند.
راهنمای نویسنده مسئول (Corresponding Author): وظایف و مزایا
مفهوم و جایگاه نویسنده مسئول
نویسنده مسئول از دیدگاه مؤسسات انتشاراتی بینالمللی، فردی است که بهطور رسمی مسئولیت ارتباط مستقیم با مجلهٔ علمی را دارد. در تعریف Elsevier، این شخص موظف است تمام مکاتبات مربوط به ارسال، ویرایش و بازبینی مقاله را مدیریت کند و اطمینان دهد که تمامی نویسندگان نسخهٔ نهایی را تأیید کردهاند. در سیستمهای major submission مانند Editorial Manager یا ScholarOne، تنها نویسندهٔ مسئول قادر به بارگذاری، پاسخدهی به داوران و بازبینی نهایی است.
در واقع، نویسنده مسئول پلی ارتباطی میان تیم پژوهش و مجله است؛ اگر او در انتقال اطلاعات یا پیگیری بازخوردها تأخیر داشته باشد، فرآیند چاپ ممکن است ماهها متوقف شود. بر اساس گزارش Wiley (2023)، حدود ۴۵٪ از رد مقالات در مرحلهٔ اولیه، نتیجهٔ نقص در ارتباط نویسندهٔ مسئول با ویراستار یا تأخیر در پاسخ به استعلامها بوده است.
معیار انتخاب نویسنده مسئول
انتخاب این نقش نباید صرفاً براساس ارشدیت یا جایگاه سازمانی باشد. COPE و Cambridge University Press توصیه کردهاند که نویسندهٔ مسئول باید بیشترین آگاهی را از دادههای پژوهش و فرآیند نگارشی داشته باشد. برای مثال، در یک پژوهش پزشکی، فردی که طراحی بالینی و تحلیل دادهها را مدیریت کرده است، گزینهٔ مناسبتری نسبت به استاد راهنما با نقش نظارتی خواهد بود. بسیاری از دانشگاهها مانند MIT و Stanford نیز در دستورالعملهای پژوهشی خود تأکید کردهاند که شأن اخلاقی و مسئولیت پاسخگویی باید بر شهرت علمی ارجح باشد.
وظایف نویسنده مسئول حین ارسال مقاله
فرآیند ارسال مقاله (Submission) نخستین مرحلهٔ عملی نویسندهٔ مسئول است. وظیفهٔ او شامل آمادهسازی فایلهای اصلی، هماهنگی با نویسندگان همکار، بررسی فرمت مجله، و ارسال تمامی اسناد تکمیلی مانند Cover Letter و فرم تضاد منافع است. مجلات Springer Nature برای نویسنده مسئول الزام میدانند که پیش از ارسال، موافقت کتبی همهٔ همنویسندگان را دریافت کرده باشد.
مثلاً اگر در مقالهای پنج نویسنده از کشورهای مختلف حضور دارند، نویسنده مسئول باید ایمیل رسمی تأییدیهٔ هر یک را در بایگانی نگه دارد تا در صورت درخواست سردبیر، مدرک مستند ارائه گردد. در حوزهٔ علوم اجتماعی، این امر نشاندهندهٔ شفافیت و انضباط پژوهشی است و نقض آن ممکن است به اتهام «نویسندگی ناعادلانه» (Authorship Misconduct) منجر شود.
وظایف در مرحلهٔ داوری و بازنگری
در مرحلهٔ داوری (Peer Review)، نویسنده مسئول باید میان داوران و دیگر نویسندگان هماهنگی ایجاد کند. برای مثال، اگر داوران اصلاحاتی تخصصی پیشنهاد دهند، پاسخ فنی باید از سوی متخصص مربوطه تنظیم شود اما ارسال رسمی پاسخها تنها توسط نویسنده مسئول انجام میشود. در Elsevier، همهٔ ارتباطات داوری از طریق ایمیل او صورت میگیرد و تأخیر در پاسخ ممکن است به «ویرایش خودکار رد» منجر شود.
علاوه بر آن، نیاز است که لحن پاسخها حرفهای و خنثی باشد. در یک بررسی که در نشریهٔ Research Integrity and Peer Review (2021) منتشر شد، مقالاتی که نویسندهٔ مسئول آنها در پاسخها لحنی دفاعی داشتهاند، ۳۰٪ کمتر احتمال پذیرش داشتهاند. بنابراین مهارت ارتباطی و زبان علمی از ویژگیهای کلیدی این نقش محسوب میشود.
وظایف پس از چاپ و نگهداری دادهها
وظایف نویسندهٔ مسئول با چاپ مقاله پایان نمییابد. بسیاری از ناشران مانند Taylor & Francis، از نویسنده مسئول انتظار دارند که در صورت بروز خطا در داده یا روش (Correction یا Retraction) بهعنوان نمایندهٔ اصلی پاسخ دهد. همچنین او متولی ذخیرهسازی دادهها و ارائهٔ آن به درخواست مجله یا پژوهشگران دیگر است. در چارچوب FAIR Principles (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) که توسط OECD و Nature مشخص شده، نگهداری امن دادهها از الزامات اخلاقی پژوهش به شمار میرود. اگر پس از چاپ، پرسشی علمی از سوی خوانندگان مطرح شود، پاسخ آن نیز باید از طریق نویسنده مسئول ارسال شود.
مزایای نویسنده مسئول
در کنار مسئولیتها، این جایگاه مزایای اعتباری مهمی دارد. نام نویسنده مسئول معمولاً در پایگاههای استنادی مانند Scopus، Web of Science و CrossRef بهصورت جداگانه ثبت و قابل جستوجو است. این امر موجب افزایش دیدهشدن فرد در جامعهٔ علمی میشود. علاوه بر آن، بسیاری از نشریات ایمیل نویسنده مسئول را منتشر میکنند و امکان تماس مستقیم پژوهشگران با او فراهم میشود؛ این خود باعث گسترش شبکهٔ همکاریهای علمی است.
مطالعهای در Journal of Informetrics (Elsevier, 2020) نشان داده که میانگین H-Index نویسندگانی که در بیش از ۳۰٪ مقالاتشان نقش نویسنده مسئول را داشتهاند، ۱۷٪ بالاتر از سایرین است. در واقع، حضور مکرر در این جایگاه ممکن است بهطور غیرمستقیم بر شهرت علمی و فرصتهای پژوهشی اثرگذار باشد.
سوءبرداشتها و خطاهای رایج
یکی از خطاهای رایج در میان پژوهشگران جوان، سوءتفاهم دربارهٔ مفهوم مالکیت مقاله است. برخی بر این باورند که نویسنده مسئول صاحب انحصاری اثر است، در حالیکه از نظر حقوق نشر (Copyright)، تمامی نویسندگان هممالکاند. همچنین، تعیین نویسنده مسئول صرفاً براساس ارشدیت علمی یا تمایل فردی مصداق تخلف پژوهشی محسوب میشود.
در گزارش COPE 2022 آمده است که بیش از ۱۸٪ شکایات نویسندگی در مجلات بینالمللی مربوط به اختلاف بر سر عنوان نویسنده مسئول بوده است. بنابراین توصیه میشود پیش از ارسال مقاله، توافقی کتبی بین نویسندگان تنظیم شود و نقشها در Statement of Contribution بهروشنی ذکر گردد.
توصیههای اخلاقی و بینالمللی
Ethical Publishing Guidelines که توسط Springer و Nature تدوین شدهاند، سه اصل کلیدی برای نویسنده مسئول معرفی میکنند: شفافیت، پاسخگویی و همکاری. او باید همواره آمادهٔ اصلاح دادهها یا تصحیح مقاله باشد و در صورت نیاز، دلایل علمی تغییرات را توضیح دهد. در پروژههای مشترک چندملیتی، وظیفهٔ اطمینان از رعایت دستورالعملهای اخلاقی کشور میزبان نیز بر عهدهٔ اوست.
نمونهای موفق از رعایت این اصول در تحقیق مشترک دانشگاه آکسفورد و توکیو (Nature Medicine, 2021) مشاهده شد که طی آن نویسنده مسئول بهطور منظم در دورهٔ سهماهه، وضعیت مصوبات اخلاقی را به همهٔ مشارکتکنندگان گزارش میداد و در نتیجه مقاله بدون هیچ وقفهای پذیرفته شد.
نکات کاربردی برای پژوهشگران ایرانی
در چارچوب دانشگاههای ایران، انتخاب نویسنده مسئول معمولاً بر عهدهٔ نگارندهٔ اول یا استاد راهنما است. با این حال، نشریات بینالمللی انتظار دارند که ایمیل نویسنده مسئول آکادمیک و وابسته به دانشگاه باشد، نه شخصی. همچنین پاسخها باید به زبان رسمی مجله (اغلب انگلیسی) تهیه شوند. برای کاهش احتمال خطا، بهتر است پژوهشگران ایرانی با راهنماهای مجلات بزرگ مانند Elsevier Author Hub و Springer Manuscript Submission Guide آشنا شوند. افزون بر این، تجربه نشان داده است که استفاده از نرمافزارهای مدیریت ایمیل مانند «Outlook Research Folders» میتواند در کنترل مکاتبات گسترده و زمانبندی پاسخها مؤثر باشد.
جمعبندی
وظایف نویسنده مسئول تنها در ارسال مقاله خلاصه نمیشود، بلکه شامل ارتباطات اخلاقی، تأیید نهایی نویسندگان، اصلاحات پس از داوری و مسئولیت پاسخ به خوانندگان پس از چاپ است. این جایگاه نیازمند ترکیب مهارتهای علمی، مدیریتی و ارتباطی است که نقش او را بهعنوان نمایندهٔ تمام گروه پژوهش تثبیت میکند.
نویسنده مسئول ستون فقرات هر مقالهٔ علمی است و صحت ارتباطات، انضباط در پاسخگویی و پایبندی به اصول اخلاقی پژوهش از طریق او تضمین میشود. از سوی دیگر، این موقعیت میتواند به گسترش اعتبار دانشگاهی و فرصتهای همکاری بینالمللی بینجامد. بنابراین آشنایی دقیق با وظایف و استانداردهای جهانی آن برای همهٔ پژوهشگران جدی یک ضرورت است.
برای استفاده از خدمت ما در پذیرش مقاله و سپس چاپ مقاله علمی پژوهشی در مجلات معتبر کافی است با ایمیل، شماره تماس یا آدرس موسسه پژوهشی اوج دانش ارتباط برقرار کنید.
دیدگاه خود را ثبت کنید