افزایش هزینه‌های APC در مجلات دسترسی آزاد (Open Access) و مدیریت آن

در سال‌های اخیر فرآیند انتشار مقاله در مجلات علمی با مدل دسترسی آزاد (Open Access) با چالشی جدی روبه‌رو شده است؛ چالشی به نام افزایش هزینه‌های APC یا Article Processing Charge. این هزینه برای چاپ مقاله به‌صورت آزاد پرداخت می‌شود تا اثر علمی بدون محدودیت در اختیار پژوهشگران سراسر جهان قرار گیرد. اما با جهش ناگهانی این مبلغ از میانگین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ دلار به بیش از ۴۰۰۰ دلار در بسیاری از نشریات بین‌المللی، نگرانی‌های تازه‌ای در جامعه علمی پدید آمده است. رشد هزینه‌ها فشار زیادی بر پژوهشگران، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، ایجاد کرده و انتشار آزاد دانش را تهدید می‌کند. مجلات معتبر همچون Springer Nature و Elsevier، دلایل این افزایش را در بالا رفتن هزینه‌های فناوری، داوری دیجیتال و نگهداری سرورهای داده می‌دانند. با این حال، بسیاری از محققان خواهان اصلاح سیاست‌های انتشار و یافتن سازوکاری هستند که هم دسترسی آزاد حفظ شود و هم توان مالی پژوهشگران از بین نرود. این مقاله به بررسی دلایل اقتصادی افزایش هزینه‌های APC، پیامدهای علمی آن و راهکارهای مدیریت این روند می‌پردازد تا دیدی واقع‌گرایانه برای تصمیم‌گیری پژوهشگران و نهادهای علمی ارائه کند.

افزایش هزینه‌های APC در مجلات دسترسی آزاد (Open Access) و مدیریت آن

مفهوم هزینه APC و جایگاه آن در نظام دسترسی آزاد (Open Access)

هزینه پردازش مقاله زیرساخت مالی لازم برای انتشار آزاد علم است. بدون این هزینه، مجلات نمی‌توانند داوری همتا، طراحی نشر و نگهداری داده‌ها را تأمین کنند. طبق گزارش Cambridge Core در سال ۲۰۲۴، مجموع هزینه‌های APC در جهان از مرز شش میلیارد دلار عبور کرده است. در کشورهای توسعه‌یافته این هزینه معمولاً از طریق دانشگاه‌ها تأمین می‌شود اما در کشورهای در حال توسعه پژوهشگران ناچار به پرداخت مستقیم هستند. این امر منجر به نابرابری علمی و کاهش مشارکت جهانی پژوهشگران جنوب شده است.

دلایل افزایش ناگهانی هزینه‌های چاپ

تحلیل داده‌های Springer Nature نشان می‌دهد جهش اخیر APC ناشی از چند عامل فنی و اقتصادی است. افزایش هزینه امنیت سایبری، استفاده از هوش مصنوعی در داوری ماشینی، هزینه‌های نگهداری سرورهای داده و همچنین رقابت میان ناشران خصوصی سبب رشد بی‌سابقه قیمت‌ها شده‌اند. علاوه بر آن، نوسانات ارزی جهانی و تغییر نرخ دلار سبب شده هزینه واقعی برای کشورهای در حال توسعه تا دو برابر افزایش یابد. گسترش تقاضا برای چاپ آزاد نیز موجب شده ناشران سیاست‌های قیمت‌گذاری جدیدی وضع کنند تا توازن میان درآمد و هزینه حفظ شود.

پیامدهای اقتصادی و علمی افزایش APC

افزایش ناگهانی هزینه‌ها نه‌تنها فشار مالی بلکه اثر روانی بر پژوهشگران برجای گذاشته است. طبق داده‌های OECD و Nature Index، در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۷ درصد محققان از انتشار مقاله در مجلات دسترسی آزاد صرف‌نظر کردند. در ایران نیز محدودیت ارزی و کمبود گرنت پژوهشی سبب شده انتشار مقاله با دشواری روبه‌رو شود. این کاهش انتشار، جریان علم ملی را محدود کرده و ورود دانش ایرانی به پایگاه‌های بین‌المللی را کند ساخته است.

سیاست‌های انتشاراتی و مدل‌های اقتصادی

مدل‌های انتشاری مانند Gold Access و Green Access با هدف تسهیل علم آزاد طراحی شده‌اند، اما سازوکار مالی آنها تفاوت قابل توجه دارد. قراردادهای تحول‌گرا (Transformative Agreements) که بین دانشگاه‌ها و ناشران بزرگ در اروپا منعقد می‌شوند، هزینه‌های چاپ را کاهش داده‌اند ولی این روش برای کشورهای آسیایی چندان در دسترس نیست. بر اساس گزارش Elsevier Insights (۲۰۲۴)، عمده مزایای این توافق‌ها تنها به مؤسسات ثروتمند تعلق دارد و عدالت علمی را با چالش مواجه کرده است.

راهکارهای مدیریت هزینه‌های APC

پژوهشگران می‌توانند از راهکارهای متعددی برای کاهش هزینه‌ها بهره‌مند شوند: انتشار در مجلات دانشگاهی رایگان که با پلتفرم OJS فعالیت می‌کنند، استفاده از حمایت‌های مالی نهادهایی مانند Plan S یا Horizon Europe، درخواست تخفیف مستقیم از ناشر، انتخاب مجلات با ضریب تأثیر متوسط و ایجاد همکاری‌های بین‌المللی تا هزینه چاپ میان چند مؤسسه تقسیم شود. بررسی‌ها نشان داده مجلات دانشگاهی آمریکای لاتین و اروپای شرقی سهم زیادی در کاهش هزینه‌های جهانی APC داشته‌اند.

نقش نهادهای مالی و دانشگاهی

نهادهایی چون Wellcome Trust، Bill & Melinda Gates Foundation و European Research Council در سال ۲۰۲۴ بیش از ۴۸ میلیون دلار برای کاهش هزینه‌های انتشار اختصاص داده‌اند. در ایران نیز ایجاد یک صندوق ملی حمایت از انتشار علمی می‌تواند اثر مشابهی داشته باشد. در صورت طراحی نظام پرداخت مرکزی، پژوهشگران قادر خواهند بود بدون دغدغه مالی در مجلات معتبر بین‌المللی مقاله چاپ کنند و سهم ایران در نشر علمی جهانی افزایش یابد.

چالش‌های اخلاقی و کیفیت داوری

افزایش هزینه APC گاه موجب فشار بر ناشران برای پذیرش سریع و غیراستاندارد مقالات شده است. گزارش COPE در سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهد برخی مجلات با انگیزه درآمدی، در داوری علمی اصول اخلاقی را نادیده گرفته‌اند. تقویت قوانین اخلاق نشر و نظارت بین‌المللی، تنها راه جلوگیری از تجاری‌سازی دانش است تا کیفیت علمی قربانی مسائل اقتصادی نشود.

تحلیل آماری و مقایسه میان رشته‌ها

گزارش Springer Open Monitor نشان می‌دهد میانگین هزینه چاپ در رشته پزشکی حدود ۳۹۰۰ دلار و در علوم انسانی ۱۷۰۰ دلار است. تنها ۲۰ درصد مقالات با حمایت مالی نهادها چاپ می‌شوند و ۸۰ درصد هزینه توسط مؤلفان پرداخت می‌گردد. این عدم توازن، مهم‌ترین مانع تحقق عدالت علمی جهانی محسوب می‌شود.

فناوری و نقش هوش مصنوعی در آینده نشر

در صورت استفاده هوشمندانه از فناوری و الگوریتم‌های هوش مصنوعی در مرحله داوری و ویرایش، انتظار می‌رود هزینه APC تا ۳۰ درصد کاهش یابد. ناشرانی چون Wiley و MDPI از این فناوری‌ها برای بررسی اولیه مقالات استفاده می‌کنند و میزان مصرف منابع انسانی را کاهش داده‌اند.

چشم‌انداز آینده نشر دسترسی آزاد (Open Access)

طبق پیش‌بینی Elsevier در سال ۲۰۲۵، تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۷۰ درصد کل مقالات جهان در قالب دسترسی آزاد منتشر خواهند شد. برای پایدارسازی این روند، ضروری است کشورها الگوهای مالی ملی تدوین کنند و همکاری‌های جهانی برای تقسیم هزینه‌ها افزایش یابد. دسترسی آزاد زمانی به هدف واقعی خود می‌رسد که هیچ پژوهشگری به دلیل کمبود بودجه از انتشار اثر علمی محروم نشود.

جمع‌بندی

افزایش ناگهانی هزینه‌های APC چالشی جهانی است که نیازمند سیاست‌گذاری هوشمند، حمایت مالی و بهره‌گیری از فناوری‌های کاهش هزینه است. هم‌افزایی میان دولت‌ها، دانشگاه‌ها و ناشران می‌تواند مانع نابرابری علمی شود. آینده علمی جهان در گرو آن است که دانش همیشه آزاد، پایدار و در خدمت اجتماع باقی بماند.

برای استفاده از خدمت ما در پذیرش مقاله و سپس چاپ مقاله علمی پژوهشی در مجلات معتبر کافی است با ایمیل، شماره تماس یا آدرس موسسه پژوهشی اوج دانش ارتباط برقرار کنید.