چگونه مرور ادبیات Literature Review را مطابق استانداردهای ناشران بینالمللی بنویسیم؟
وقتی میخواهید مقالهتان را در یک مجله معتبر بینالمللی مثل Elsevier، Springer، Wiley یا Taylor & Francis چاپ کنید، یکی از بخشهایی که داوران بیشترین حساسیت را روی آن دارند، بخش مرور ادبیات Literature Review است. پرسش اصلی این است که چگونه مرور ادبیات Literature Review را مطابق استانداردهای ناشران بینالمللی بنویسیم؟ تا هم از نظر ساختار و زبان علمی قابل قبول باشد و هم از نظر کیفیت تحلیل، نظر داوران را جلب کند. در استانداردهای ناشران بزرگ، مرور ادبیات فقط یک لیست از منابع یا خلاصهسازی پژوهشهای قبلی نیست، بلکه بخشی تحلیلی و انتقادی است که نشان میدهد شما به ادبیات موضوع مسلط هستید، خلأ پژوهشی را دقیق میشناسید و میدانید پژوهش خودتان دقیقاً کجای این نقشه قرار میگیرد. راهنماهای رسمی این ناشران (مثل راهنمای نویسندگان Elsevier، کتابهای راهنمای Springer و توصیههای Wiley در زمینه ساختار مقاله) روی چند نکته کلیدی تأکید میکنند: انسجام منطقی، پوشش بهروز منابع، برجستهسازی شکافهای پژوهشی، استفاده از استنادهای دقیق و رعایت سبکهای رفرنسدهی استاندارد (مانند APA، Vancouver یا Chicago). در این مطلب با مثال توضیح میدهیم که یک مرور ادبیات Literature Review استاندارد بینالمللی چه ویژگیهایی دارد، چگونه باید آن را ساختاربندی کرد، چه اشتباهاتی باید از آنها اجتناب شود و در نهایت، چگونه میتوان آن را به سطح مورد انتظار ناشران بینالمللی رساند.
چگونه مرور ادبیات Literature Review را مطابق استانداردهای ناشران بینالمللی بنویسیم؟
۱. هدف مرور ادبیات Literature Review از نگاه ناشران بینالمللی
در راهنماهای ناشران بینالمللی، مرور ادبیات Literature Review سه هدف اصلی دارد.
اول، نشان دادن تسلط شما بر حوزه موضوعی؛ یعنی داور وقتی این بخش را میخواند، متوجه میشود که شما مهمترین نظریهها، مدلها، مقالات کلیدی و تازهترین پژوهشها را میشناسید. به عنوان مثال، در یک مرور ادبیات Literature Review در حوزه مدیریت دانش، باید به مقالات مرجع در مجلاتی مانند Journal of Knowledge Management یا Knowledge Management Research & Practice اشاره شود، نه فقط به منابع محلی و قدیمی.
دوم، مرور ادبیات باید زمینهساز طرح مسئله و سؤالات پژوهش باشد. در استانداردهای Springer و Taylor & Francis تأکید میشود که مرور ادبیات باید به صورت منطقی به خلأ پژوهشی ختم شود؛ یعنی نشان دهد چه کارهایی انجام شده، چه چیزهایی هنوز مبهم است و پژوهش شما دقیقاً کدام شکاف را پر میکند.
سوم، مرور ادبیات باید مبنای چارچوب نظری و فرضیهها را فراهم کند. داوران انتظار دارند در پایان این بخش، رابطه بین متغیرها و مبانی نظری پژوهش شما روشن شده باشد و خواننده بفهمد چرا چنین فرضیهها یا مدل مفهومیای انتخاب شده است.
۲. ساختار کلی یک مرور ادبیات Literature Review استاندارد
ناشران بینالمللی معمولاً الگوی واحد و انعطافپذیری پیشنهاد میکنند که شامل چند بخش است.
بخش آغازین، مروری کلی بر موضوع و تعریف مفاهیم کلیدی است؛ در این قسمت باید اصطلاحات اصلی را با استناد به منابع معتبر تعریف کنید. برای مثال، اگر موضوع شما «نوآوری استراتژیک» است، تعریف آن را از چند منبع معتبر مانند مقالات منتشر شده در Elsevier یا Wiley میآورید و تفاوت آن را با نوآوری تدریجی یا رادیکال توضیح میدهید.
بخش میانی، مرور منظّم مطالعات قبلی است که میتواند بر اساس رویکردهای نظری، موضوعات فرعی، روشها یا بازههای زمانی دستهبندی شود. توصیه ناشران این است که از ساختار «مقاله به مقاله» (یعنی هر پاراگراف فقط خلاصه یک مقاله) پرهیز شود و بهجای آن، پاراگرافها حول محور یک مفهوم یا موضوع شکل بگیرند و در هر پاراگراف چند منبع مرتبط با هم بررسی شوند.
بخش پایانی، جمعبندی تحلیلی، شناسایی خلأها و معرفی چارچوب نظری یا مدل مفهومی است. در این قسمت، نویسنده باید به صورت صریح نشان دهد که بعد از بررسی ادبیات، چه پرسشهایی بیپاسخ مانده و پژوهش او قرار است به کدام پرسشها جواب دهد.
۳. معیارهای کیفیت: از خلاصهنویسی تا تحلیل انتقادی
یکی از تفاوتهای مهم بین مرور ادبیات ضعیف و مرور ادبیات مطابق استاندارد بینالمللی، میزان تحلیل انتقادی است. راهنماهای Wiley و Sage تأکید میکنند که مرور ادبیات نباید فقط توصیفی باشد، بلکه باید مقایسهگر و انتقادی هم باشد.
در یک مرور ادبیات توصیفی، نویسنده فقط مینویسد: «فلانی (۲۰۱۸) نشان داد که X بر Y اثر دارد» و «فلانی (۲۰۲۰) نیز به نتیجه مشابهی رسید». اما در مرور ادبیات تحلیلی، نویسنده مقایسه میکند: «اگرچه Smith (2018) اثر مثبت X بر Y را در شرکتهای تولیدی گزارش کرده است، اما Johnson (2020) در شرکتهای خدماتی به نتیجه متفاوتی رسیده و این تناقض میتواند ناشی از تفاوت در روش نمونهگیری یا بافت فرهنگی باشد».
این نوع مقایسه و تحلیل نشان میدهد که شما فقط خواننده منفعل نیستید، بلکه فعالانه در حال ارزیابی قوتها و ضعفهای هر پژوهش هستید. ناشران بینالمللی چنین رویکردی را نشانه بلوغ علمی نویسنده میدانند.
مثال ساده: اگر در حوزه آموزش آنلاین کار میکنید، میتوانید نشان دهید که برخی مطالعات بر انگیزش دانشجویان تمرکز کردهاند، برخی بر کارآمدی پلتفرمها و برخی بر نتایج یادگیری. سپس با تحلیل نتایج متناقض و محدودیتها، خلأیی را نشان دهید؛ مثلاً اینکه مطالعات کمی به نقش فرهنگ ملی در پذیرش آموزش آنلاین پرداختهاند.
۴. انتخاب منابع: بهروز، معتبر و مرتبط
طبق راهنماهای Elsevier و Springer، کیفیت منابع در مرور ادبیات یکی از معیارهای اصلی داوران است. چند نکته در اینجا کلیدی است.
اول، تازگی منابع: در بیشتر حوزهها، انتظار میرود بخش عمده منابع شما مربوط به ۵ تا ۱۰ سال اخیر باشد؛ به ویژه در حوزههای پویا مثل فناوری، پزشکی و مدیریت نوآوری. البته استفاده از منابع کلاسیک قدیمیتر (مثلاً نظریههای بنیادی) اشکالی ندارد، اما نباید هسته اصلی مرور ادبیات را تشکیل دهند.
دوم، اعتبار مجلات و کتابها: ناشران بینالمللی ترجیح میدهند که بخش عمده استنادهای شما به مقالات نمایه شده در پایگاههایی مانند Scopus، Web of Science یا PubMed (در حوزه پزشکی) و کتابهای منتشر شده توسط ناشران علمی معتبر باشد. استناد زیاد به منابع غیرعلمی، وبلاگها یا گزارشهای نامعتبر، امتیاز شما را کاهش میدهد.
سوم، ارتباط مستقیم با موضوع: یکی از اشتباهات رایج، پر کردن مرور ادبیات با منابع کمارتباط فقط برای افزایش تعداد رفرنسها است. در راهنمای Taylor & Francis تأکید شده که هر منبع باید نقش مشخصی در استدلال شما داشته باشد؛ یا چارچوب نظری را تقویت کند، یا شکاف پژوهشی را نشان دهد، یا روشها را توجیه کند.
۵. سازماندهی منطقی: تمها، زیرموضوعها و مدل مفهومی
برای اینکه مرور ادبیات برای خواننده و داور قابل فهم و منسجم باشد، باید سازماندهی منطقی داشته باشد. بسیاری از ناشران پیشنهاد میکنند از ساختار موضوعمحور (thematic) استفاده شود.
مثلاً اگر موضوع شما «مدیریت نوآوری در سازمانهای دانشبنیان» است، میتوانید مرور ادبیات را در چند زیرعنوان تنظیم کنید:
– تعریف و ابعاد سازمان دانشبنیان
– رویکردهای نظری به مدیریت نوآوری
– عوامل مؤثر بر نوآوری در سازمانهای دانشبنیان (رهبری، فرهنگ، ساختار، فناوری)
– نتایج عملکردی نوآوری (مزیت رقابتی، رشد، بهرهوری)
در هر زیرعنوان، مطالعات مرتبط را کنار هم قرار میدهید، تفاوتها و شباهتها را توضیح میدهید و در پایان هر بخش، یک جمعبندی کوتاه میآورید. در نهایت، با اتصال این زیرموضوعها، یک مدل مفهومی یا چارچوب نظری معرفی میکنید که نشان میدهد متغیرها چگونه به هم مرتبطاند و پژوهش شما دقیقاً کجای این چارچوب قرار میگیرد.
۶. سبک نگارش و زبان علمی مطابق استانداردهای بینالمللی
ناشران بزرگ برای بخش مرور ادبیات Literature Review روی چند ویژگی زبانی تأکید دارند: وضوح، اختصار نسبی، پرهیز از جملات مبهم و استفاده از زبان آکادمیک. در زبان فارسی نیز باید همین منطق را رعایت کنید، بهویژه اگر قصد دارید متن را بعداً به انگلیسی ترجمه کنید.
اول، از جملات خیلی طولانی که چندین فعل دارند پرهیز کنید؛ زیرا هم خواننده را خسته میکنند و هم احتمال خطا را بالا میبرند.
دوم، از واژگان دقیق علمی استفاده کنید؛ مثلاً به جای کلمات مبهمی مثل «خوب» یا «بد»، از اصطلاحاتی مانند «اثربخش»، «معنادار»، «چالشبرانگیز» یا «نامنطبق با یافتههای قبلی» استفاده کنید.
سوم، از کلیگویی و ادعاهای بدون استناد پرهیز کنید. در استانداردهای Wiley تأکید شده که گزارههای کلی درباره وضعیت یک حوزه (مثلاً «همه پژوهشگران معتقدند که…») باید یا مستند باشند یا با احتیاط و قیدهایی مثل «بسیاری از پژوهشها» یا «بخش قابل توجهی از مطالعات» بیان شوند.
چهارم، لحن بیطرف و علمی داشته باشید و از قضاوتهای ارزشی مستقیم (مثل «این پژوهش بیفایده است») دوری کنید. بهتر است بگویید «این پژوهش از نظر حجم نمونه محدود است» یا «این مطالعه تنها بر یک صنعت متمرکز شده است».
۷. رفرنسدهی، استناد و رعایت سبکهای ناشران
یکی از بخشهای حساس برای ناشران بینالمللی، نحوه استناد و رفرنسدهی در بخش مرور ادبیات Literature Review است. هر ناشر سبک خاص خود را دارد؛ برای مثال، بسیاری از مجلات Elsevier از سبک APA یا Vancouver استفاده میکنند، در حالی که برخی مجلات Taylor & Francis از سبک Chicago یا Harvard پیروی میکنند.
برای همخوانی با استانداردها:
– حتماً راهنمای نویسندگان مجله هدف را مطالعه کنید تا بدانید در متن چگونه باید استناد کنید (درونمتنی به صورت نویسنده–سال، یا شمارهگذاری).
– نام نویسندگان و سال انتشار را دقیق ذکر کنید و از اشتباه در املای نامها یا سال انتشار پرهیز کنید، زیرا داوران این موارد را بهسرعت شناسایی میکنند.
– در پایان مقاله، فهرست منابع را دقیقاً مطابق سبک مجله تنظیم کنید؛ ترتیب نام خانوادگی، نام کوچک، سال، عنوان مقاله، نام مجله، جلد و شماره، صفحات و DOI باید کامل باشد.
همچنین، ناشران روی یک نکته مهم دیگر تأکید میکنند: خوداستنادی بیش از حد را کنترل کنید. اگرچه استناد به آثار قبلی خودتان طبیعی است، اما نباید بخش زیادی از رفرنسها را به مقالات خودتان اختصاص دهید، زیرا ممکن است از دید داوران نشانه جانبداری باشد.
۸. اشتباهات رایج از دید داوران بینالمللی
در گزارشهای داوری که ناشران بزرگی مانند Elsevier و Springer منتشر کردهاند، چند خطای تکراری در بخش مرور ادبیات Literature Review دیده میشود.
یکی، سطحی بودن؛ یعنی فقط چند منبع محدود مرور شدهاند و آن هم بسیار پراکنده و بدون تحلیل.
دیگری، قدیمی بودن منابع؛ مخصوصاً وقتی بیشتر استنادها مربوط به بیش از ده سال قبل است و به پیشرفتهای اخیر توجه نشده است.
سوم، نبود پیوند روشن بین مرور ادبیات Literature Review و سؤالات یا فرضیههای پژوهش؛ در این حالت، داور احساس میکند مرور ادبیات یک بخش جدا و تزئینی است، نه بخشی که به طور طبیعی به طراحی پژوهش منتهی میشود.
چهارم، ترجمه تحتاللفظی مفاهیم انگلیسی به فارسی بدون توجه به معادلهای جاافتاده علمی؛ این موضوع هم در مقالات فارسی و هم در مقالات ترجمهشده برای ارسال به مجلات انگلیسی مشکلساز است و بهتر است نویسنده از فرهنگها و واژهنامههای تخصصی و نیز مقالات فارسی معتبر استفاده کند تا معادلها را درست انتخاب کند.
۹. نمونه یک بخش کوتاه مرور ادبیات Literature Review استاندارد
برای روشنتر شدن موضوع، یک نمونه فشرده از پاراگراف مرور ادبیات Literature Review مطابق استانداردهای بینالمللی را به صورت توصیفی بیان میکنیم.
فرض کنید موضوع پژوهش شما «نوآوری استراتژیک در سازمانهای دانشبنیان» است. یک پاراگراف مرور ادبیات Literature Review میتواند اینگونه نوشته شود:
ابتدا چند منبع کلیدی را معرفی میکنید که مفهوم نوآوری استراتژیک را تعریف کردهاند و تفاوت آن را با نوآوری عملیاتی نشان دادهاند. سپس به پژوهشهایی اشاره میکنید که رابطه بین نوآوری استراتژیک و عملکرد سازمانی را در صنایع مختلف بررسی کردهاند؛ برای مثال، برخی مطالعات در شرکتهای فناوری اطلاعات به اثر مثبت این نوع نوآوری بر رشد فروش و سهم بازار رسیدهاند، در حالی که در صنایع سنتی، نتایج متناقضتر بوده است. در ادامه، محدودیتهای این مطالعات را مطرح میکنید؛ مثلاً اینکه اغلب آنها در کشورهای توسعهیافته انجام شدهاند یا فقط از شاخصهای مالی استفاده کردهاند. در پایان پاراگراف، به این نکته میرسید که «با وجود شواهد نسبی درباره اهمیت نوآوری استراتژیک، نقش بافت فرهنگی و ساختار مالکیت در سازمانهای دانشبنیان کمتر بررسی شده است» و این دقیقاً پلی است به خلأ پژوهشی شما.
جمعبندی
نوشتن مرور ادبیات Literature Review مطابق استانداردهای ناشران بینالمللی یعنی حرکت از یک فهرست ساده منابع به سوی یک تحلیل منسجم، انتقادی و هدفمند که نشان دهد پژوهش شما بر شانه کارهای قبلی استوار است و خلأ مشخصی را پوشش میدهد. توجه به ساختار منطقی، انتخاب منابع بهروز و معتبر، سازماندهی موضوعی، زبان علمی دقیق و رفرنسدهی مطابق سبک مجله، شما را به سطح مورد انتظار ناشران بزرگی مانند Elsevier، Springer، Wiley و Taylor & Francis نزدیک میکند. هرچه این بخش با دقت و حوصله بیشتری تدوین شود، احتمال پذیرش مقاله شما در مجلات بینالمللی افزایش خواهد یافت و مرور ادبیات Literature Review به جای یک بخش فرعی، به ستون فقرات علمی پژوهش تبدیل میشود.
برای استفاده از خدمت ما در پذیرش مقاله و سپس چاپ مقاله علمی پژوهشی در مجلات معتبر کافی است با ایمیل، شماره تماس یا آدرس موسسه پژوهشی اوج دانش ارتباط برقرار کنید.
دیدگاه خود را ثبت کنید