شاخص اچ ایندکس چیست و چگونه محاسبه می شود؟

اچ ایندکس به عنوان یک معیار علم سنجی به موضوع بحث و تبادل نظر عمومی در میان افراد آکادمیک تبدیل شده است. هنگامی که اعلام شد فردی به نام  Bjorn Lomborg، محققی که نسبت به اهمیت تغییرات آب و هوا با دیده شک و تردید می‌نگریست، به عنوان رئیس یک مرکز تحقیقاتی در دانشگاه استرالیا معرفی شده است، بسیاری از دانشمندان و پژوهشگران اذعان نمودند جهت بررسی شایستگی وی برای این سمت، به اچ ایندکس او نگاه کنید! این دانشمندان بعد از بررسی فهمیدند میزان اچ ایندکس وی برابر با ۳ است؛ درحالیکه عموماً انتظار داشتند اچ ایندکس او باید ده برابر این مقدار می‌بود. برای افرادی که خارج از محیط دانشگاه هستند، چنین بررسی جهت سنجش کفایت فرد برای تصدی‌گری یک مسولیت احتمالاً کمی خنده‌دار و بی‌معنی بود.

در هر صورت، شاخص H دقیقاً چیست و چرا باید برای قضاوت میزان شایستگی تصدی‌گری یک فرد برای رهبری یک مرکز تحقیقاتی به اچ ایندکس او نگاه کنیم؟ با درستی یا نادرستی این روش ارزیابی کاری نداریم. اما مشخص است که چه بخواهیم و چه نخواهیم هم اکنون شاخص H برای یک فرد تبدیل به ملاک ارزیابی صلاحیت علمی افراد شده است و در این مطلب که با عنوان شاخص اچ ایندکس چیست و چگونه محاسبه می شود؟ مطرح کرده‌ایم به دنبال این هستیم تا بعد از توضیح ابتدایی این شاخص به بررسی نقاط ضعف و قوت آن بپردازیم. با وب سایت چاپ مقاله اوج دانش همراه باشید.

بیشتر بخوانید: نحوه افزایش اچ ایندکس و ۶ توصیه کاربردی

شاخص اچ ایندکس چیست و چگونه محاسبه می شود؟

H-Index یک شاخص عددی است که نشان می‌دهد یک محقق چقدر در حوزه تحقیقاتی و رشته آکادمیک خود تاثیرگذار و مفید است. شاخص اچ ایندکس در سال ۲۰۰۵ توسط جورج هیرش، فیزیكدان دانشگاه كالیفرنیا، ابداع شد. در ابتدا، پروفسور هیرش می خواست یک میزان کمیتی از سهم یک پژوهشگر را در حیطه فعالیت خود مشخص سازد.

اگرچه این مسئله نسبتاً ساده بود، اما محققان به سرعت مشکل مهمی را با این عدد پیدا کردند. اگر شما یک مقاله‌ای منتشر کنید که استنادات زیادی به آن شده باشد و بعد از آن هرگز مقاله دیگری چاپ نکنید، عدد اچ ایندکس شما بالا خواهد بود. در چنین شرایطی احتمالاً ناعدالتی‌هایی بروز کند زیرا شاید محقق دیگری، مقالات بسیار زیادی را چاپ کند اما از شانس وی تعداد استنادات به آن مقالات پایین باشد و در مقایسه با فرد اول اچ ایندکس پایینی داشته باشد. ناعدالتی در این است که یک محقق تحقیقاتی بسیاری انجام داده و زحمت زیادی کشیده اما عدد اچ ایندکس وی از عدد اچ ایندکس فردی که تنها یک مقاله پر استناد چاپ نموده است پایین است.

هیرش جهت برطرف کردن این مشکل، روش دیگری برای محاسبه اچ ایندکس پیشنهاد نمود. این فرمول را با یک مثال توضیح می‌دهیم.

فرض کنید اچ ایندکس فردی ۲۸ می‌باشد. این عدد به این صورت حساب شده است که آن فرد ۲۸ مقاله دارد که حداقل ۲۸ بار این مقالات در سایر پژوهش‌ها مورد استناد قرار گرفته‌اند.

این شکل از محاسبه به این معنی است که اگر یک پژوهشگر دامنه وسیعی از مقالات را داشته باشد که میزان استناد خوبی نیز از آن مقالات انجام شده است قطعاً اچ ایندکس بیشتری در مقایسه با فردی خواهد داشت که یک یا دو مقاله پراستناد نوشته است.

همچنین، این شکل از محاسبه اچ ایندکس یه این معنی است که اگر یک پژوهشگر بخواهد اچ ایندکس خود را بالاتر ببرد، بهترین راه آن است که سایر پژوهشگران را به خواندن و استناد دادن مقالات خودش ترغیب نماید تا اینکه بخواهد تمرکز و توجه آنها را عمدتاً به یک یا دو مقاله پراستناد خود جلب کند.

شناسایی تاثیر اچ ایندکس

در آغاز شاخص H برای ارزیابی محققان در حوزه فیزیک نظری ایجاد شد، اما کاربرد آن به سرعت در ارزیابی محققان در سایر رشته‌ها نیز گسترش پیدا کرد. این شاخص به طور مرتب توسط محققان در طیف گسترده ای از رشته ها مورد استفاده قرار می گیرد تا هم خود و هم دیگران را در حوزه پژوهشی مختلف ارزیابی کنند.

به عنوان مثال، شاخص H اکنون بخش مهمی از روند ارزیابی متقاضیان شغل در سمت‌های دانشگاهی است. اچ ایندکس همچنین برای ارزیابی متقاضیان دریافت بورسیه‌های تحصیلی و کمک‌های مالی تحقیقاتی استفاده می‌شوند. برخی از محققان حتی از آن به عنوان نشانه ای از ارزش وشایستگی خود استفاده می‌کنند.

محاسبه شاخص H دارای برخی از مزایای بارز است. با محاسبه این شاخص مشخص می‌شود که فرد در حوزه فعالیت خود چه جایگاه و نفوذی دارد. این باعث می‌شود تا افراد غیرمتخصص و متخصص در یک حوزه خاص به شکل عینی تفکیک داده شوند.

افراد می‌توانند جهت استخدام افراد متخصص و با سابقه برای فعالیت در یک حوزه خاص، اچ ایندکس متقاضیان را بررسی کنند و مشخص سازند که متقاضیان تا چه حد در آن حیطه حرفی برای گفتن دارند یا خیر یا اینکه چه تجارب پژوهشی را داشته‌اند و این تجارب چقدر از سوی دیگران مورد توجه قرار گرفته‌ است.

نقاط ضعف و مشکلات اچ ایندکس

خطرات زیادی به همراه افزایش شیوع استفاده از امتیاز H وجود دارد. مقایسه نمره H در فیلدهای مختلف دشوار است. برای مثال این امکان که یک محقق در فیلد اقتصاد اچ ایندکس بالاتری داشته باشد بیشتر است تا یک محقق که در فیلد مثلاً ادبیات به کار پژوهش می‌پردازد.